Vergi sistemlerinin temelinde güven vardır. Devlet, mükellefin gelirini, kazancını veya gerçekleştirdiği işlemleri doğru şekilde beyan edeceği varsayımıyla hareket eder. Bu nedenle modern vergi sistemleri büyük ölçüde "beyan esası" üzerine kurulmuştur.
Ancak hiçbir vergi sistemi yalnızca güvene dayanmaz. Kamu gelirlerinin korunması amacıyla vergi idaresine belirli denetim ve müdahale yetkileri de tanınır. İşte bu noktada vergi hukukunun en hassas dengelerinden biri ortaya çıkar: Mükellefin beyanı ile idarenin takdir yetkisi arasındaki denge.
Cumhuriyet Meclisi'nde görüşülen Finansal İşlemler Vergisi Yasa Tasarısı'nın 12'nci maddesi, Gelir ve Vergi Dairesi'ne önemli yetkiler vermektedir. Tasarıya göre Daire, beyan edilen işlemlerin gerçeği yansıtmadığı veya eksik beyan edildiği kanaatine varması halinde ek vergi tarh edebilecek, beyanname verilmemesi durumunda ise vergiye tabi işlemleri resen takdir ederek vergilendirme yapabilecektir.
Aslında bu yetkiler vergi hukukunda yabancı kavramlar değildir. Dünyanın birçok ülkesinde vergi idareleri, eksik veya hatalı beyanları düzeltme ve vergi kayıplarını önleme yetkisine sahiptir. Çünkü beyan esasına dayalı sistemlerin sağlıklı işlemesi, gerektiğinde etkin denetim yapılabilmesine bağlıdır.
Ancak burada dikkat edilmesi gereken önemli bir husus bulunmaktadır.
Vergi idaresine verilen yetkiler arttıkça kamu gelirlerinin korunması kolaylaşabilir. Buna karşılık mükelleflerin hukuki güvenlik beklentisi de aynı ölçüde önem kazanmaktadır. Vergi yükümlülerinin hangi durumda ne tür sonuçlarla karşılaşacağını önceden öngörebilmesi, çağdaş vergi sistemlerinin temel unsurlarından biridir.
Bu nedenle güçlü bir vergi sistemi yalnızca yüksek tahsilat oranlarıyla ölçülmez. Aynı zamanda mükelleflerin sisteme duyduğu güvenle de değerlendirilir.
Vergi idaresinin yeterli yetkiye sahip olmadığı bir sistem kayıt dışılığı teşvik edebilir. Buna karşılık sınırları belirsiz takdir yetkileri de mükellefler açısından öngörülebilirliği zayıflatabilir. Dolayısıyla önemli olan, bu iki unsur arasında makul bir denge kurulabilmesidir.
Finansal İşlemler Vergisi Yasa Tasarısı'nın ortaya koyduğu tartışma da tam olarak budur. Mesele yalnızca yeni bir verginin yürürlüğe girmesi değildir. Asıl mesele, beyan esasına dayalı bir sistemde devlet ile mükellef arasındaki güven ilişkisinin nasıl şekilleneceğidir.
Sonuç olarak vergi sistemlerinin başarısı yalnızca kanun metinlerinde değil, uygulamada kurulan dengede ortaya çıkar. Güçlü bir mali yapı için hem etkin denetim mekanizmalarına hem de mükellefin sisteme güven duymasını sağlayacak hukuki öngörülebilirliğe ihtiyaç vardır.
Belki de bugün sorulması gereken soru şudur:
Vergi sisteminin gücü daha fazla denetimden mi gelir, yoksa daha fazla gönüllü uyumdan mı?