30 Ağustos 2026’da Girne’den Taşucu’na gitmek üzere yola çıkan Filo Jet’in limandan ayrıldıktan kısa süre sonra su alarak alabora olması, sadece bir deniz kazası olarak değerlendirilemeyecek kadar ağır sonuçlar doğurdu. Arama-kurtarma çalışmaları günlerdir devam ediyor. 2 Eylül itibarıyla bir kişinin daha naaşına ulaşılmasıyla resmi can kaybı 9’a yükselirken, 19 kişi için çalışmaların sürdüğü açıklandı. Batığın yaklaşık 550 metre derinlikte tespit edilmesiyle TCG Işın ve TCG Alemdar’ın da katıldığı çalışmalar deniz tabanına yoğunlaşmış durumda.
Bugün önceliğimiz hâlâ kayıp vatandaşlara ulaşılması ve ailelerin bekleyişinin sona ermesidir. Ancak böylesine ağır bir olay yaşandığında, acının yanında bir başka sorumluluk daha doğar: Aynı şeyin yeniden yaşanmaması için sistemin nasıl çalıştığını sorgulamak.
Kazanın kesin nedeni henüz ortaya konmuş değil. Teknik arıza, yapısal sorun, stabilite, yük ve ağırlık dağılımı, balast, insan hatası veya deniz şartları gibi farklı ihtimaller soruşturmanın konusu. Bu nedenle soruşturma tamamlanmadan herhangi bir kişi veya kurumu suçlu ilan etmek doğru olmaz.
Fakat denetim açısından sorabileceğimiz sorular var.
Kazadan sonra dönemin Bayındırlık ve Ulaştırma Bakanı Erhan Arıklı, Filo Jet’in denize elverişlilik belgesi, klas kayıtları, kaptanlık ve uygunluk belgeleri ile Yüksek Hızlı Tekne İşletme İzni’nin bulunduğunu açıkladı. Ayrıca son teknik muayenelerin, stabilite hesaplarının, yükleme ve ağırlık dağılımının, balast durumunun ve limandan çıkış işlemlerinin soruşturma kapsamında incelendiğini belirtti.
Tam da burada mali ve idari denetimin temel sorularından biri ortaya çıkıyor:
Bir belgenin mevcut olması, o belgenin dayandığı şartların fiilen yerine getirildiğini tek başına kanıtlar mı?
Denetimde iki farklı gerçek vardır. Birincisi kayıt üzerindeki gerçek, ikincisi sahadaki gerçek.
Bir işletmenin bilançosunda makine görünebilir; denetçi o makinenin gerçekten var olup olmadığına da bakar. Bir faturanın üzerinde imza olabilir; denetçi işlemin gerçekten gerçekleşip gerçekleşmediğini araştırır. Deniz taşımacılığında da aynı mantık geçerlidir. Sertifikanın bulunması önemlidir, ancak geminin sefer günü sertifikanın gerektirdiği teknik ve operasyonel şartları taşıyıp taşımadığı da en az belge kadar önemlidir.
KKTC mevzuatı aslında bu konuda belirli yükümlülükler öngörüyor. Fasıl 294 Liman Düzenleme Yasası’nın 25’inci maddesi altında çıkarılan Limanlar Emirnamesindeki düzenlemeye göre KKTC limanlarına düzenli sefer yapacak yolcu gemilerinin, taşıdıkları yolcu ve araçları kapsayacak P&I Kulüp Sigortasına sahip olması ve poliçelerini Limanlar Dairesine ibraz etmesi gerekiyor. Aynı düzenleme, gerekli belgelerin Limanlar Dairesi tarafından incelenip yeterli bulunmasının ardından gemiye “Hat İzni” verilmesini; hat izni olmayan gemilerin ise düzenli sefer yapamamasını öngörüyor.
Bu noktada sigorta da yalnızca dosyada bulunması gereken bir evrak değildir.
Büyük bir deniz kazası meydana geldiğinde hayatını kaybedenlerin yakınlarının, yaralanan yolcuların ve maddi zarara uğrayanların hakları gündeme gelir. Dolayısıyla soruşturmanın teknik ayağı kadar sigorta teminatlarının kapsamı, geçerliliği ve doğabilecek mali sorumlulukları karşılayıp karşılamadığı da önemlidir.
Filo Jet olayından sonra tartışılması gereken mesele bu nedenle yalnızca “Geminin belgesi var mıydı?” sorusu değildir.
Belge hangi inceleme sonucunda verildi?
Son teknik kontrol ne zaman yapıldı?
Kontrol sırasında hangi hususlar incelendi?
Tespit edilen eksiklik varsa giderildi mi?
Geminin limandan çıktığı günkü yük ve ağırlık dağılımı nasıldı?
Stabilite hesapları ile fiili durum örtüşüyor muydu?
Sigorta poliçeleri geçerli ve yeterli miydi?
Sefer öncesinde hangi kamu görevlisi hangi kontrolleri yaptı?
Bu soruların cevapları bir suçlu yaratmak için değil, denetim zincirinin gerçekten çalışıp çalışmadığını anlamak için gereklidir.
2 Eylül’de Başbakan Ünal Üstel, soruşturmanın hiçbir şüpheye mahal verilmeden yürütülebilmesi ve kamu vicdanının rahatlatılması gerekçesiyle Bayındırlık ve Ulaştırma Bakanı Erhan Arıklı’yı görevden aldığını açıkladı. Bunun bir kusur tespiti olmadığını özellikle ayırmak gerekir. Bir kişinin görevden alınması ile hukuki veya teknik sorumluluğunun tespit edilmesi aynı şey değildir. Sorumluluğu ortaya koyacak olan soruşturma ve elde edilecek teknik bulgulardır.
Bence bundan sonraki aşamada kamuoyunun ihtiyacı yalnızca isimler değil, cevaplanmış sorulardır.
Çünkü gerçek denetim kültürü, bir facia meydana geldiğinde birkaç kişinin görevden alınmasıyla kurulmaz. Hangi kontrol mekanizmasının çalıştığı, hangisinin çalışmadığı, mevzuatın yeterli olup olmadığı ve uygulamada hangi boşlukların bulunduğu ortaya çıkarılırsa sistem güçlenir.
Denetim cezalandırmanın başka adı değildir.
Denetimin asıl amacı riski, zarar meydana gelmeden önce görebilmektir.
Bir geminin limandan ayrılmasına izin verilmiş olması yalnızca kaptanın veya işletmenin sorumluluğunda gerçekleşen bir işlem değildir. İşletme, teknik kuruluşlar, sigorta sistemi, liman otoritesi ve kamu denetimi birlikte bir güvenlik zinciri oluşturur.
O zincirin bütün halkaları ayrı ayrı incelenmelidir.
Filo Jet faciasının kesin nedenini bugün bilmiyoruz. Bu nedenle hüküm vermek için erken.
Ama şunu söylemek için erken değil:
Bir ülkede denetimin kalitesi, kaç belge düzenlendiğiyle değil, o belgelerin arkasındaki kontrollerin ne kadar gerçek ve etkili olduğuyla ölçülür.
Bu facianın ardından bulunması gereken yalnızca batığın kara kutusu değildir.
Sistemin nerede doğru çalıştığının, nerede eksik kaldığının da bütün açıklığıyla ortaya çıkarılması gerekir.
Çünkü denetimin gerçek başarısı, facianın ardından sorumlu aramak değil; bir sonraki facianın yaşanmasını önlemektir.