Bir marketten bir kilogram ürün aldığınızda terazinin gerçekten bir kilogram tarttığından ne kadar eminsiniz? Çocuğunuza aldığınız oyuncağın boyasında sağlığa zararlı bir madde bulunmadığını, evinizde kullandığınız ucuz bir şarj cihazının elektrik güvenliği açısından gerekli standartları taşıdığını veya satın aldığınız bir ölçüm cihazının size doğru sonucu verdiğini nereden biliyorsunuz?
Çoğumuz bu soruların cevabını ürünün üzerindeki etikete, ambalaja veya satıcının beyanına bakarak veriyoruz. Fakat ürün güvenliğinde belge ile gerçek durum her zaman aynı şey değildir. Bir ürünün dosyasında uygunluk belgesi bulunması önemli olabilir; ancak gerektiğinde o ürünün laboratuvara girip gerçekten belirtilen standardı karşılayıp karşılamadığının test edilebilmesi, denetimin başka bir aşamasıdır.
KKTC’de bu konuda dikkat çekici yeni bir adım atılmaya hazırlanılıyor. Ürün Güvenliği ve Metroloji Laboratuvarı’nın eylül ayı sonunda hizmete girmesi planlanıyor. İlk aşamada uzunluk, oyuncak, elektrik, kimyasal ve metroloji olmak üzere beş ayrı bölümün faaliyete geçirilmesi öngörülüyor. Bunun anlamı, piyasaya sunulan bazı ürünlerin yalnızca evraklarının değil, gerektiğinde teknik özelliklerinin de test edilebilmesi.
Bence bu gelişmenin en dikkat çekici tarafı “metroloji” kelimesinin arkasında saklı. Metroloji en basit anlatımıyla ölçüm bilimi. Ticaretin neredeyse tamamı bir ölçü üzerine kuruludur. Kilosuyla ürün alırız, metresiyle kumaş veya kablo satın alırız, litreyle yakıt alırız. İşletmeler de üretimde, satışta ve maliyet hesabında ölçüm cihazlarına güvenir.
Dolayısıyla terazideki küçük bir hata yalnızca teknik bir hata değildir.
Ticari bir sonuç doğurur.
Bir terazi olması gerekenden yüzde 1 fazla veya eksik tartıyorsa, tek bir alışverişte fark edilmeyecek kadar küçük görünen sapma yüzlerce veya binlerce işlem sonunda ciddi bir tutara dönüşebilir. Aynı şey uzunluk ölçen cihazlar veya ticarette kullanılan diğer ölçüm araçları için de geçerlidir.
Tam da bu nedenle “1 kilo gerçekten 1 kilo mu?” sorusu kulağa basit gelse de aslında doğrudan tüketici hakkı ve ticari güven meselesidir.
Denetimin diğer tarafında ise ürün güvenliği bulunuyor. 42/2014 sayılı Ürün Güvenliği Yasası, ürünlerin piyasaya sunulması ve piyasada denetlenmesine ilişkin temel yapıyı oluşturuyor. Yasa çerçevesinde piyasa gözetimi ve denetimi zaten mevcut. İlgili kamu kurumlarının sorumluluğunda toplam 23 ürün grubu bulunuyor ve bu gruplarla ilgili teknik düzenlemeler ile denetim süreçleri yürütülüyor.
Yeni laboratuvarın getireceği esas fark, bu yapının teknik test kapasitesinin güçlenmesi olacak.
Örneğin piyasada satılan bir elektrikli ürün düşünelim. Ambalajı düzgün, üzerinde gerekli bilgiler bulunuyor, dışarıdan bakıldığında da herhangi bir problem görünmüyor olabilir. Ancak kullanılan malzemenin ısıya dayanıklılığı, elektriksel güvenliği veya belirlenen teknik standardı sağlayıp sağlamadığı yalnızca gözle anlaşılamaz.
Aynı durum oyuncaklar için de geçerli.
Çocuğumuza aldığımız bir oyuncağın üzerinde güzel bir marka, renkli bir kutu veya çeşitli işaretler bulunabilir. Fakat kullanılan boya veya plastik belirli kimyasal sınırların üzerinde bir madde içeriyorsa bunun cevabı çoğu zaman kutuya bakılarak değil, test yapılarak bulunabilir.
Burada yanlış anlaşılmaması gereken önemli bir nokta var. Laboratuvarın kurulması, KKTC’de satılan ürünlerin bugüne kadar tamamının güvensiz olduğu anlamına gelmez. Böyle bir değerlendirme doğru olmaz. Mesele, mevcut denetim sistemine ölçülebilir ve teknik olarak doğrulanabilir yeni bir araç eklenmesidir.
Denetim açısından değerli olan da budur.
Çünkü iyi denetim varsayımla hareket etmez.
Ölçer.
Test eder.
Karşılaştırır.
Sonucu belgeyle ortaya koyar.
Mali denetimde de aynı mantık vardır. Kasada 100 bin TL yazılması yetmez; gerektiğinde kasa sayılır. Depoda 5 bin adet ürün kayıtlıysa, gerektiğinde fiili stokla karşılaştırılır. Bir borç veya alacak muhasebe kaydında görünüyorsa, onu doğrulayan belge aranır.
Ürün denetiminde de aynı prensip geçerlidir.
“Standarda uygundur” denilmiş olması başlangıç noktasıdır. Denetim gerektiğinde “gerçekten uygun mu?” sorusunun cevabını arar.
Bunun iş dünyası açısından da önemli bir tarafı bulunuyor. Ürün güvenliği denildiğinde çoğu zaman yalnızca tüketiciyi düşünüyoruz. Oysa standarda uygun çalışan işletme açısından da güçlü denetim önemlidir. Bir işletme güvenli ürün ithal etmek, gerekli testleri yaptırmak ve mevzuata uygun mal satmak için maliyete katlanıyorsa, hiçbir standardı gözetmeden daha düşük maliyetle piyasaya ürün süren başka bir işletmeyle aynı şartlarda rekabet etmesi kolay değildir.
Bu nedenle ürün güvenliği aynı zamanda adil rekabet meselesidir.
Kurallara uygun çalışanı korumanın yollarından biri, kurala uymayan ürünün piyasada rahatça dolaşmasını engelleyebilmektir.
Tüketici açısından ise konu yalnızca ödediği para değildir. Bazen birkaç yüz liralık bir elektrikli cihazın yaratabileceği risk, cihazın fiyatından çok daha yüksek olabilir. Aynı şekilde çocuk ürünlerinde güvenlik meselesini parasal değerle ölçmek mümkün değildir.
Laboratuvarın hedeflerinden birinin ithal edilen ürünlerin yanında KKTC’de üretilen ürünlerin de gerekli durumlarda teknik olarak değerlendirilebilmesi olması ayrıca önemli. Çünkü ürün güvenliği yalnızca sınır kapısında başlayan ve biten bir süreç değildir. Bir ürün ülkeye girdikten veya üretildikten sonra piyasadaki hayatı boyunca denetimin konusu olabilir.
Elbette bir laboratuvar kurmak tek başına bütün sorunları çözmez. Önemli olan cihazların bulunması kadar bunların etkin kullanılması, test yöntemlerinin güvenilir olması, kalibrasyonların düzenli yapılması, yetkin personelin görev alması ve denetim sonuçlarının mevzuat çerçevesinde doğru şekilde değerlendirilmesidir.
Laboratuvar binası denetimin görünen kısmıdır.
Asıl sistem, o binanın içinde üretilecek güvenilir sonuçlarla oluşacaktır.
Yıllardır tüketici olarak bir ürünü satın alırken çoğu zaman markasına, fiyatına veya görüntüsüne bakıyoruz. Bundan sonraki dönemde ürün güvenliği anlayışının bir başka soruyu da hayatımıza sokması gerekiyor:
Bu ürün gerçekten iddia edildiği şeyi yapıyor mu?
Belki bundan sonra bir terazinin ekranında 1.000 gram yazdığında bu rakam bize sıradan görünecek.
Ama ticarette güven bazen tam da o dört rakamın doğru olmasına bağlıdır.
Çünkü denetim bazen büyük dosyalar, kalın raporlar veya milyonluk hesaplarla başlamaz.
Bazen her şey, terazinin üzerine bir kilogram koymakla başlar.